antyKONCEPCJA = zdrowie i świadome decyzje

AntyKONCEPCJA to nie tylko zapobieganie nieplanowanej ciąży. To także
element profilaktyki zdrowotnej, a czasem wsparcie leczenia. Niektóre środki antykoncepcyjne są stosowane z powodów zdrowotnych, np. przy bolesnych miesiączkach, zaburzeniach cyklu lub w określonych sytuacjach życiowych.

Wybierz obszar, który najbardziej Cię interesuje:

Uważasz, że wiesz dużo o antykoncepcji? Sprawdź się i wypełnij quiz

 

" "Informacje w tym artykule są aktualizowane i stale uzupełniane o nowe treści

Decyzje dotyczące kontroli urodzin związane są z planowaniem rodzicielstwa, przebiegu swojego życia i codziennym komfortem.

Idealna antykoncepcja powinna być bezpieczna, skuteczna, odwracalna, prosta w użyciu, łatwo dostępna i niedroga.

Na tej stronie wyjaśniamy:

  • jakie są rodzaje antykoncepcji
  • jak działają poszczególne metody
  • jakie mają zalety i ograniczenia
  • kiedy i jak porozmawiać z lekarzem
  • gdzie szukać pomocy w nagłej sytuacji.

Nie ma jednej „najlepszej dla wszystkich” metody antykoncepcji.

Wybór antykoncepcji dla Ciebie zależy od wielu czynników, m.in.:

  • stanu zdrowia
  • wieku
  • trybu życia
  • celu stosowania antykoncepcji
  • planów życiowych i rodzinnych
  • tolerancji na określone rozwiązania
  • ewentualnych chorób przewlekłych.

Jakie są metody antykoncepcji?

Poznaj najczęściej stosowane metody antykoncepcji z krótkim opisem działania, zaletami i ograniczeniami. Kliknij na obrazek z nazwą metody antykoncepcji, a po prawej stronie otworzy Ci się treść zakładki. 

Receptę na antykoncepcję awaryjną („tabletkę dzień po”) może wystawić Ci farmaceuta w programie pilotażowym Ministerstwa Zdrowia. 

Tu znajdziesz listę aptek uczestniczących w pilotażu

Metody hormonalne

Hormonalne środki antykoncepcyjne zapobiegają ciąży poprzez zahamowanie owulacji, zagęszczenie śluzu szyjkowego i rozrzedzenie błony śluzowej macicy. Są skuteczne, odwracalne i występują w kilku formach.

Dla kogo?

Kobiety.

Jak działają?

Zawierają hormony (estrogen i/lub progesteron), które mogą:

  • hamować owulację
  • zagęszczać śluz szyjkowy
  • zmieniać błonę śluzową macicy

Metody hormonalne wpływają na gospodarkę hormonalną organizmu. Stosowane są zarówno w celu zapobiegania ciąży, jak i w wybranych wskazaniach zdrowotnych.

Typy metod hormonalnych:

  • doustne tabletki antykoncepcyjne (jedno- i dwuskładnikowe)
  • plastry antykoncepcyjne – hormonalne
  • kręg (krążek) dopochwowy
  • zastrzyki hormonalne
  • implant podskórny
  • hormonalna wkładka domaciczna.

Zalety:

  • bardzo wysoka skuteczność
  • regulacja cyklu miesiączkowego
  • zmniejszenie bólu miesiączkowego i krwawień
  • często poprawa stanu skóry (np. przy niektórych tabletkach).

Wady:

Możliwe działania niepożądane:

  • nudności
  • bóle głowy
  • zmiany nastroju
  • przyrost wagi
  • tkliwość piersi
  • zmiany libido.

Ograniczenia i ryzyka:

  • ryzyko zakrzepicy (szczególnie u palących papierosy)
  • wymagają regularności
  • istnieją przeciwwskazania zdrowotne.

Zalecane:

  • kobietom w wieku 18–45 lat
  • z regularnym trybem życia
  • bez przeciwwskazań hormonalnych.

Przeciwwskazania (przykłady):

  • zakrzepica
  • choroby wątroby
  • migrena z aurą
  • niektóre nowotwory hormonozależne.

Na Narodowym Portalu Onkologicznym znajdziesz informacje o nowotworach hormonozależnych.

Czy wymaga wizyty u lekarza?

Tak. Zawsze.

Czy wymaga badań wstępnych?

Często badania wstępne są potrzebne – m.in. wywiad lekarski, kontrola ciśnienia krwi, sprawdzenie BMI, w wybranych przypadkach: badania krwi, poziom hormonów, próby wątrobowe.

Metody mechaniczne (barierowe)

Jeśli mają działać skutecznie, muszą być stosowane prawidłowo. Inaczej nie działają.
Metody mechaniczne tworzą fizyczną barierę, która uniemożliwia połączenie plemnika z komórką jajową.

Dla kogo?

Dla kobiet i mężczyzn.

Typy metod mechanicznych:

  • prezerwatywa męska
  • prezerwatywa żeńska
  • diafragma (gumowy krążek ze środkiem plemnikobójczym, umieszczany w pochwie, aby zakryć szyjkę macicy)
  • kapturek naszyjkowy.

Zalety:

  • nie wpływają na gospodarkę hormonalną
  • są dostępne bez recepty (prezerwatywy)
  • chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową (prezerwatywy)
  • prezerwatywy jako jedyne chronią również przed zakażeniami przenoszonymi drogą płciową – dlatego zalecane są również w przypadku relacji par homoseksualnych/jednopłciowych jako metoda ochrony zdrowia.

Wady:

  • skuteczność zależy od prawidłowego stosowania
  • ryzyko uszkodzenia lub niewłaściwego użycia
  • diafragma i kapturek naszyjkowy wymaga dopasowania, a więc wizyty u lekarza.

Zalecane:

  • osobom młodym
  • parom niemonogamicznym
  • osobom z przeciwwskazaniami do hormonów.

Czy wymaga wizyty u lekarza?

  • prezerwatywy – nie
  • diafragma i kapturek naszyjkowy – tak.

Czy wymaga wcześniejszych badań?

Nie.

Metody długoterminowe

To metody, które działają przez wiele miesięcy lub lat, bez konieczności codziennego pamiętania o antykoncepcji. Sprawdzają się u osób, które szukają stabilnych i długofalowych rozwiązań i chcą ograniczyć codzienne obowiązki związane z antykoncepcją.

Dla kogo?

Kobiety.

Typy metod długoterminowych:

  • wkładka wewnątrzmaciczna (hormonalne)
  • wkładka wewnątrzmaciczna miedziana (bez hormonów)
  • implant hormonalny.

Zalety:

  • bardzo wysoka skuteczność
  • wygoda
  • brak codziennych czynności.

Wady:

  • wymagają założenia i usunięcia przez lekarza
  • nie są odpowiednie dla każdego
  • mogą powodować dyskomfort podczas zakładania
  • wkładka miedziana może nasilać krwawienia u części pacjentek

Czy wkładka jest tylko dla kobiet po porodzie?

Nie. Wkładki mogą być stosowane także przez kobiety, które nie rodziły.

Zalecane dla:

  • kobiet, które już rodziły (ale nie jest to warunek)
  • kobiet szukających długoterminowej metody antykoncepcji.

Czy wymaga wizyty u lekarza?

Tak.

Czy wymaga wcześniejszych badań?

Tak. Badanie ginekologiczne, czasem USG.

Metody chemiczne

Są to środki, które unieruchamiają lub niszczą plemniki. Najczęściej stosowane doraźnie.

Dla kogo?

Kobiety.

Typy metod chemicznych:

  • globulki plemnikobójcze
  • żele plemnikobójcze
  • pianki plemnikobójcze.

Zalety:

  • dostępne bez recepty
  • nie zawierają hormonów
  • mogą być stosowane doraźnie.

Wady:

  • niska skuteczność przy samodzielnym stosowaniu
  • możliwe podrażnienia.

Zalecane jako uzupełnienie innych metod (np. mechanicznych).

Czy wymaga wizyty u lekarza?

Nie.

Czy wymaga wcześniejszych badań?

Nie.

Metody naturalne

Metody naturalne opierają się na obserwacji cyklu miesiączkowego i objawów organizmu. Wymagają wiedzy, regularności i zaangażowania.

Dla kogo?

Kobiety (i pary).

Typy metod naturalnych:

  • metoda kalendarzykowa – kalendarzyk małżeński
  • metoda obserwacji śluzu szyjkowego
  • pomiar temperatury
  • metoda objawowo-termiczna.

Co warto wiedzieć:

  • ta metoda nie jest odpowiednia dla każdego
  • skuteczność zależy od dokładności obserwacji
  • nie są zalecane w przypadku nieregularnych cykli.

Zalety:

  • brak kosztów
  • brak działań niepożądanych związanych z lekami
  • akceptowane przez część osób ze względów światopoglądowych/ niektóre religie.

Wady:

  • wymagają dużej dyscypliny i wiedzy
  • są mniej skuteczne przy nieregularnych cyklach
  • skuteczność zależy od dokładności obserwacji.

Zalecane:

  • parom planującym ciążę w przyszłości
  • kobietom z regularnym cyklem.

Czy wymaga wizyty u lekarza?

Nie, choć edukacja i konsultacja są zalecane.

Metody trwałe (zabiegi chirurgiczne – sterylizacja)

Sterylizacja rozumiana jako trwałe pozbawienie zdolności rozrodczych nie jest uznawana za metodę antykoncepcji w Polsce. Podwiązanie jajowodów i wazektomia mogą być traktowane jako ciężki uszczerbek na zdrowiu.

Sterylizacja może być przeprowadzona ze względów zdrowotnych. Decyzję o zabiegu i jego zakresie podejmuje lekarz po zbadaniu pacjenta lub pacjentki.

Dla kogo?

Kobiety i mężczyźni.

Typy metod trwałych/zabiegów:

  • podwiązanie jajowodów (kobiety)
  • wazektomia (mężczyźni).

Zalety

  • wysoka skuteczność
  • brak hormonów.

Wady

  • praktycznie niemożliwa odwracalność
  • wymagają zabiegu chirurgicznego.

Sterylizacja u kobiet

Sterylizacja kobiet to zabieg chirurgiczny polegający na zablokowaniu jajowodów w celu zapobiegania ciąży. Możliwe poprzez obustronne laparoskopowe podwiązanie/ zmiażdżenie jajowodu.

Sterylizacja u mężczyzn

Niewielki zabieg chirurgiczny polegający na zablokowaniu nasienia. Możliwe poprzez: przecięcie nasieniowodu, zmiażdżenie nasieniowodu, podwiązanie i przecięcie nasieniowodu.

Czy wymaga wizyty u lekarza?

Tak.

Czy wymaga wcześniejszych badań?

Tak.

Antykoncepcja awaryjna

Antykoncepcja awaryjna (inaczej zwana postkoitalną) jest przeznaczona do stosowania tylko w wyjątkowych, nagłych sytuacjach, np. po współżyciu bez zabezpieczenia lub w razie niepowodzenia innej metody. Nie jest metodą regularną. Nie zastępuje zaplanowanej, przemyślanej antykoncepcji. Im szybciej zostanie zastosowana, tym większa jest jej skuteczność.

Są dwie metody: tabletka „dzień po” lub miedziana wkładka domaciczna. Tabletki przyjmuje się doustnie, a wkładkę domaciczną zakłada lekarz. Wszystkie metody muszą zostać zastosowane w ciągu pięciu dni, aby były skuteczne.

W Polsce pigułka „dzień po" wymaga recepty, którą można uzyskać od lekarza. Antykoncepcję awaryjną można uzyskać również w ramach programu pilotażowego Ministerstwa Zdrowia. Ścieżka ta nie wymaga udziału lekarza i jest stosunkowo szybka. Należy zgłosić się do apteki uczestniczącej w programie. Farmaceuta przeprowadzi z Tobą wywiad medyczny i oceni, czy może Ci wystawić receptę na ten środek.

Najważniejsze informacje o pigułce „dzień po":

  • działa tym skuteczniej, im szybciej zostanie zastosowana
  • nie jest metodą regularną
  • nie zastępuje zaplanowanej antykoncepcji
  • nie przerywa ciąży, ale uniemożliwia zagnieżdżenie się jajeczka.

Sprawdź, gdzie dostaniesz pigułkę „dzień po"

Skuteczność metod antykoncepcji

Skuteczność antykoncepcji oznacza to, jak dobrze dana metoda zapobiega ciąży, jeśli jest stosowana prawidłowo.

W praktyce:

  • żadna metoda nie daje 100 proc. gwarancji
  • skuteczność zależy od sposobu użycia
  • rozmowa z lekarzem pomaga dobrać metodę najlepiej dopasowaną do sytuacji.

tabelka skuteczności antykoncepcji

Typowe użycie to skuteczność, jaka obserwuje się w codziennym życiu (uwzględnia pomyłki i zapominanie zażycia tabletek, pęknięcie prezerwatywy, pomijanie zmiany plastra itp.).

Perfekcyjne użycie to skuteczność przy idealnym, bezbłędnym stosowaniu się do instrukcji.

Co to oznacza w praktyce?

  • Najskuteczniejsze metody (ponad 99 proc.) to najczęściej te, które zakłada się raz i nie trzeba o nich codziennie pamiętać (wkładki – hormonalne i miedziane, implanty).
  • Tabletki, plastry i pierścienie są bardziej skuteczne przy idealnym użyciu, ale łatwiej o błąd w codziennym stosowaniu, dlatego ich skuteczność „spada” bardziej.
  • Prezerwatywy są bardzo dobrą metodą, ponieważ mogą chronić również przed zakażeniami i chorobami przenoszonymi drogą płciową, ale ich skuteczność zależy od prawidłowego zakładania i stosowania przy każdym stosunku. Muszą być używane prawidłowo za każdym razem.
  • Metody naturalne mają najszersze zróżnicowanie skuteczności, bo wymagają systematyczności i są bardziej zależne od regularności cyklu oraz dokładności obserwacji.

Prawa pacjenta

Każdy pacjent ma prawo do:

  • rzetelnej informacji
  • poszanowania prywatności
  • poufności.

Masz też prawo:

  • zadawać pytania
  • odmówić danej metody
  • zmienić lekarza.

Jeśli nie masz 18 lat, lekarz udzieli informacji Twoim rodzicom lub opiekunom.

Więcej o prawach pacjenta

Lekarz może powołać się na klauzulę sumienia, ale ma obowiązek odnotować to w dokumentacji.

Jest to zapisane w przepisach ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Zgodnie z art. 39 lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30, który mówi o tym, że lekarz ma obowiązek odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej. Lekarz wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy albo w ramach służby ma także obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego.

Chociaż lekarz indywidualnie nie musi wskazywać innego miejsca, to na instytucji (szpitalu, przychodni) ciąży obowiązek zapewnienia dostępności do świadczeń gwarantowanych.

Farmaceuta, w przeciwieństwie do lekarzy czy pielęgniarek, nie ma prawa do klauzuli sumienia, która pozwalałaby na odmowę wydania leku (np. antykoncepcji, w tym tabletki „dzień po”).

Słownik podstawowych pojęć

Ten słownik pomaga zrozumieć pojęcia, które często pojawiają się w rozmowie z lekarzem lub w opisach metod antykoncepcji.